Michael Servet (ook: Servetus, Villanovanus, Villeneuve en Reues),
IARF Nederland organiseert op vrijdag 30 maart een
seminar over de betekenis van Michael Servet. Plaats:
"De Woudkapel", Beethovenlaan 21, Bilthoven.
Route.
In Spanje organiseert het
Michael Servetus Institute
in 2011 al veel activiteiten. In Engeland verscheen een brochure "Servetus. Our
16th Century Contemporary" (2011, IARF British Chapter, London).
Servets manier van theologie bedrijven is nog steeds actueel. Naast zijn humanistische,
ondogmatische methode van een terugkeer naar de oudste bronnen van het
Christendom, gebruikt Servet ook de Koran
als een gezaghebbende bron. Hij gaat daarbij uit van de vooronderstelling dat
hier tradities over Jezus zijn overgeleverd die een zeer oude oorsprong hebben.
Jaume de Marcias Andreu maakte onlangs
een analyse van Servets gebruik van de Koran. Overigens gebruikte de Reformator
en vroege medewerker van Calvijn in Geneve, Sebastiaan Castellio (1515-1563) een
soortgelijke manier van theologie bedrijven, bijvoorbeeld in zijn De Kunst van het Twijfelen en Geloven, Niet-Weten en Weten.
(1953, Den Haag)
De Pakistaanse moslim, Muhammad ‘Ata ur-Rahim schreef “Jesus Prophet of
Islam,” 1977, Diwan Press, Norfolk, waarbij hij gebruik van de ideeën aan Servet
om meer zicht te krijgen op de Jezus van de Koran. Ahmad Thomson zorgde voor een
actualisering en heruitgave van dit boek in 2002 (zie:
Google Scholar).
Servet pleitte voor een verregaande vrijheid van meningsuiting en van religie. "Het lijkt me bijzonder ernstig,“ schreef Michael Servet op 20 jarige leeftijd, “om een mens te doden, alleen maar omdat hij in sommige vragen zich vergist". "Je moet je eigen ideeën durven verdedigen," zei hij: "Niemand moet om een mening worden vervolgd, zelfs niet wanneer het erop lijkt dat door die mening de orde van de wereld zal worden vernietigd". De Franse humanist Sebastian Castellio begreep deze woorden van Servet heel goed toen hij naar Calvijn, en naar alle tirannen van alle tijden, schreeuwde: "Wanneer je een mens doodt om een leer te verdedigen dan verdedig je niet de leer, maar doodt je een mens". Dankzij denkers als Servet en Castellio kunnen we nu genieten van onze vrijheden, waarbij we de dure plicht hebben om met alles wat in ons is op te komen voor de vrijheden van die denkers, in alle landen waar mensen nog steeds om hun mening vervolgd, gevangen gezet en gedood worden.
Prof. Gerard Wiegers
(Amsterdam): The socio-historical and religious backgrounds of Servetus position
towards Quran and Islam, in particular the inter-religious relations in Spain
and the Mediterranean area and their effects on the rest of Europe
Prof.
Karel Steenbrink
(Utrecht):
1.
Ik heb de twee passages van Servetus over Islam (uit De Trinitatis
erroribus en de andere, uitvoeriger, uit Christianismi Restitutio) bijna
helemaal vertaald . Het Nederlands staat netjes naast het Latijn, zodat
liefhebbers ze kunnen vergelijken.Dat staat netjes op 2 A4tjes, Nl en Latijn
naast elkaar. Als je maar een beetje Latijn kent is de heldere schrijfwijze van
Servet al aardig genoeg. Ik wou die meenemen voor iedereen en eerst kort
bespreken naar vraagstelling.
2.
Ik bespreek daarna ook kort een islamitische reactie, nl. in het boek
Jesus Prophet of Islam van Muhammad Ata ur-Rahim, blz. 112-124.
3.
Dan wil ik ingaan op Servets vraag over het waarom van de invoering van
de Triniteitsleer: die was er dus aanvankelijk helemaal niet,maar is ‘later’
ingevoerd. Ik spring dan naar de theoloog Piet Schoonenberg, die de Kappadociërs
de schuld geeft: Basilius, Gregorius van Nazianze en Gregorius van Nyssa hebben
rond 350 j hebben overbodige vragen gesteld, namelijk over de interne
verhoudingen van Vader-Zoon-Geest als aparte entiteiten, nog vóór de schepping
van de wereld. Dat is overbodige speculatie en als we er al iets over zouden
weten, helpt ons dat nergens bij. De Amerikaanse Jezuïet Roger Haight heeft de
gedachten van Schoonenberg uitgewerkt in een boek over Jesus, Symbol of God.
(2002) Hij redeneert ongeveer als volgt: de Triniteitsleer geeft een antwoord op
een vraag vanuit het vierde-eeuwse wereldbeeld. Wij hebben dat wereldbeeld niet
meer, dus die vraag ook niet meer en dan is het antwoord ook irrelevant geworden.
Dat boek is in 2004 door Kardinaal Joseph Ratzinger verboden met een curieuze
argumentatie: ook al is de gebruikte terminologie van die tijd irrelevant
geworden omdat daar elementen uit een nu verlaten wereldbeeld in zitten, dan
blijven de woorden toch hun eigen leven leiden.
4.
Tegen Ratzinger, nu B16 geworden, pleit ik voor een Trinity Light, die
niet verder moet gaan dan de Bijbelwoorden en dan zelfs nog verdund naar wat wij
nu in ons door moderne natuurwetenschappen in ons wereldbeeld normaal achten.
Die terminologie helemaal afschaffen en dus niet meer spreken over Zoon van God
voor Jezus vind ik te drastisch: wat doe je met die prachtige muziek van de
Bach-koralen of de Anglikaanse psalmen?
Toch maar gewoon blijven zingen.
Dr Kovacs Sandor (Koloszvár,
Roemenië):
Some
remarks concerning the reception of Servetus's thought in Transylvania. I hope
to prepare a PP presentation and show the most important books bearing Servetus'
"fingerprint".
Mr Jaume de Marcos Andreu:
(Barcelona, Spanje): Erasmus’
influence in Servetus’ works. The Dutch humanist, Erasmus of Rotterdam, looms
over all the reformation movements that appeared in the first half of the 16th
century in Europe as a reference that is both polemic and impossible to ignore.
He certainly reflected better than anybody else which was the spirit of the
times, and was influential in both the Catholic and the Protestant fields, but
he was particularly admired by scholars of the radical reformations that
appeared after the third decade of the 16th century. Among them, Michael
Servetus of Spain, a physician, humanist, and heretic, is particularly
remarkable. Our study of Erasmus's influence on Servetus will focus on several
topics that were key, not just in Servetus’ thought, but also in the
antitrinitarian movements that appeared in Poland and Transylvania only a few
years after his death at the stake in Geneva.
Michel Servet (of Servetus) is
voor de IARF belangrijk omdat hij een van de eersten was die in woord en daad
pleitte voor vrijheid van meningsuiting en vrijheid van religie, eeuwen voor
Locke, Voltaire, John Stuart Mill en Montesquieu, die de basis legden voor de
burgerlijke rechten en vrijheden, zoals vastgelegd in de 18de eeuw in de
Amerikaanse en de Franse Grondwet.
Servet was zich bewust van de
risico's van publicatie van ideeën over religie, over de Heilige Drieëenheid en
over de Islam. Ondertussen opende hij het debat via een briefwisseling met
verschillende vooraanstaande theologen van zijn tijd, waaronder Calvijn in
Genève. Servet is ook een van de weinige christelijke theologen, die een studie
maakte van de Koran en die uitspraken daaruit over Jezus citeerde in een poging
om te komen tot een beeld van het oorspronkelijke christendom. Voor de meeste
theologen van zijn tijd was de Koran “een kwaadaardig boek, vol godslasteringen.”
Wat dit betreft is Servet ook nog
actueel in onze 21ste eeuw. Welke theologen gaan deze uitdaging aan om samen met
hun islamitische en joodse vakbroeders en- zusters te gaan theologiseren?
Direct na Servets terechtstelling in 1553 spraken
verschillende vooraanstaande theologen zich uit tegen een executie vanwege van
iemands ideeën. Deze ideeën moet je met woorden bestrijden, maar niet met geweld.
Castellio protesteerde al tijdens het proces van Servet tegen de gang van zaken.
Hij verloor daardoor zijn positie als rector van de predikantenopleiding,
verviel tot armoede en vluchtte naar Bazel, waar een meer liberaal klimaat was
dan in het Genève van Calvijn..Van hem is de uitspraak dat je wanneer je
ketterij bestrijd met het doden van een mens, dan heb je niet de ketterij
bestreden, maar dan heb je een mens gedood. In Bazel bracht hij, onder het
pseudoniem Minus Celsus van Siena, een vlammend betoog uit tegen de executie van
Servet door Calvijn. Calvijn had nu bloed aan zijn handen. Ook Marto Cellaraius,
theoloog in Genéve, wees de doodstraf voor Servet af.
Ook in de Nederlanden werd het debat gevoerd. De bekende
graveur en houtsnijder Christoffel van Sichem, die verschillende boeken van
Servet had geïllustreerd publiceerde in 1607 een vlugschrift tegen Calvijn's
verantwoording en verdediging van kettervervolging, getiteld Michael Servetus
een Spangiard als een Ketter tot Geneven Uerbrant. In de bibliotheek van de
Remonstrantse Gemeente te Rotterdam, die de bibliotheek van Wttenbogaert in zijn
bezit gekregen had, was een manuscript van Castellio, getiteld De Arte Dubitandi
uit 1563. Dit is in 1953 vertaald en uitgegeven ter gelegenheid van de Castellio
herdenking in Geneve in datzelfde jaar. Castellio hefet een heel moderne en
overtuigende manier van redeneren. In het tweede hoofdstuk van het tweede boek
behandelt hij de leer van de Drie-eenheid in een samenspraak tussen Anonymus (Servet?,
Castellio zelf?). Hij besluit zelf met: “Ik kan Athanasius niet verdedigen. Het
zijn onuitlegbare
onbegrijpelijkheden die merkwaardigerwijs de kerk binnengeslopen zijn sinds het
tijdperk van de eenvoudige apostelen. “ Castellio houdt zich aan de Apostolische
Geloofsbelijdenis.
De remonstrant Reinier Telle (Regnerus Vitellius) vertaalde
in 1614 Servets eerste boek over de Drie-eenheid met het doel om door publicatie
de vooroordelen tegen Servet weg te nemen. Hij liet het eerst zien aan
Episcopius. Deze ontraadde publicatie met klem: “Het is een schadelijk en
gevaarlijk boek en reets van de heele weerelt verworpen en veroordeelt.” Telle
besloot publicatie uit te stellen. Het boek werd pas in 1620 gepubliceerd, na
zijn dood, toen de Remonstranten al veroordeeld waren door de Dordtse synode.
Er zijn nog steeds slachtoffers van godsdienstige
vervolgingen en dezelfde argumenten die de tegenstanders van Servet's executie
gebruikten kunnen nog steeds gebruikt worden.
Servet is en blijft actueel, als “ Our 16th Century Contemporary.”
De theologie van Servet volgens de Restitutioe
Michael Servet had contact gezocht met Johannes Calvijn in Genève en met andere vooraanstaande theologen voor een discussie over zijn eigen ideeën. Calvijn had hem daarop een exemplaar van zijn Instutie gestuurd met het verzoek dat maar eens door te nemen. Servet stuurde het terug vol kanttekeningen en suggesties voor verbetering. Hij stuurde ook een manuscript van zijn studie voor de Restitutio. Hij bood aan om naar Genève te komen voor een debat. Calvijn zei dat hij wel wat beters te doen had, en zie in een brief aan Farel: “Als Servet naar Genève komt zal ik zorgen dat hij de stad niet levend verlaat (13-12-1546). Servet ging door met de publicatie van zijn Restitutio, wat gezien kan worden als een antwoord op Calvijns Institutie. Servet was zich van de risico's goed bewust. Hij zei: “Ik weet zeker dat ik omwille van deze kwestie mijn leven moet laten. Ik blijf desondanks vastbesloten, opdat ik, de leerling, gelijk wordt aan mijn Meester.”
Begin 1553 werd de Restitutio gedrukt bij Balthazar Arnouillet in Vienne, waar Servet toen als lijfarts van de Bisschop werkte. Hij stuurde het boek naar Lyon, Genève en Frankfurt. Servet stelde daarin dat de on-Bijbelse, tot tritheïsme en atheïsme leidende leer al is ingevoerd tijdens het verval van de Kerk in de vierde eeuw. Hij voert het begrip Wezenstriniteit in en behield daarmee de Triniteit. Hij spreekt ook over een Openbaringstriniteit, waarbij God zich tweemaal openbaarde. De eerste Openbaringsmodus, de zogenaamde verschijningsmodus, is in het Woord dat voor ons toegankelijk is als het goddelijke oerlicht. De tweede Openbaringsmodus is de Geest als goddelijke oerkracht. Het Woord is in Christus vlees geworden. Maria is waarlijk de Moeder van God, want het lichaam van Christus was van hemelse substantie, alhoewel het eerst in zijn volle glorie was na de Opstanding. Door de verhoging van Christus, nu JHWH zelf, is ook de Geest, die eerst alleen als wereldziel, levenskracht, natuurlijk godsbewustzijn en de Wet voorhanden was, tot zijn volle waarheid gekomen als het in de mens wonende wedergeboorte- en onsterfelijkheidsexistentie. In het systeem van Servet is voor het geloof alleen plaats als erkenning van de Godheid van Christus. Het idee van zondebewustzijn als bij Paulus en de Reformatoren is bij Servet vrijwel geheel afwezig. Hij verklaart dat met het argument dat men voor zijn twintigste levensjaar niet van zonde in eigenlijke zin kan spreken. Sevet is voor volwassenendoop, de geloofscommunicatie, het Avondmaal als voeding van de geest, met daarnaast de goede werken, vooral de ascese als geestesoefening. Na de dood wordt de christen door een reinigingsvuur van de slakken van het vergankelijk leven bevrijdt. Bron: B. Riggenbach en Eugen Lachenman, 'Servet', in: Realencyklopädie für protestantische Theologie und Kirche, Leipzig, 1906, pp 228-232 Digitaal op het Web
An introduction to Michael Servet:
http://www.socinian.org/michael_servetus.html
The early life of Servet:
http://www.ccel.org/ccel/schaff/hcc8.iv.xvi.v.html?highlight=servetus#highlight
The theology of Servet:
http://www.ccel.org/ccel/schaff/hcc8.iv.xvi.xii.html?highlight=servetus#highlight
Servet: On the Errors of the Trinity (1531):
http://www.ccel.org/ccel/schaff/hcc8.iv.xvi.vi.html?highlight=servetus#highlight
Servet: The Restitution of Christianity
(1553):
http://www.ccel.org/ccel/schaff/hcc8.iv.xvi.xi.html?highlight=servetus#highlight
De officiële aanklacht tegen Servet (1553):
http://history.hanover.edu/texts/comserv.html
Online books by and about Michael Servet:
http://www.miguelservet.org/servetus/red_books.htm
An evaluation
of Servet’s biblical theology by Marian Hiller (2007):
http://www.socinian.org/files/DeTrinitateSCRC2007.pdf
